Waar blijft minister Donner toch?

Op het hoogtepunt van de ‘godsdienstoorlog’ na de moord op Theo van Gogh kondigde de minister van justitie aan het stokoude verbod van smalende godslastering nieuw leven te willen inblazen. Maar in de hele affaire rondom de spotprenten is het erg stil gebleven, angstwekkend stil. Als het ooit nodig was om te hebben over kwetsende, grievende en beledigende godslastering, was het wel na ‘Denemarken’.

Over de godslasterlijke kant van de spotprenten uit Jyllands Posten valt misschien nog te twisten. Maar niet over de strekking: die cartoons zijn grievend, opzettelijk grievend voor 'godsdienstige gevoelens' van moslims. Dat geldt in het bijzonder voor karikaturen die de profeet Mohammed afbeelden als terrorist. En wie weet dat de krant kort er voor cartoons over Jezus geweigerd had, weet genoeg. Dit was meer dan een smakeloze, humorloze actie.

Hoe er op te reageren?

Net als de rest van Europa draait ‘Den Haag’ ongemakkelijk om die cartooncrisis heen. Terwijl minister-president Balkenende het als z’n voornaamste taak ziet te voorkomen dat ook in Nederland het vuur in de pan slaat, doet een groot deel van de Tweede Kamer erg flink. Aangewakkerd door Hirsi Ali vanuit Berlijn, heeft de politiek de neiging er een principiële zaak van te maken: waar de vrijheid van meningsuiting in het geding is, past geen toegeven. En Wilders zou Wilders niet zijn als hij er een nieuw middel in zag om zijn kruistocht tegen de islam te reactiveren.

Op het eerste gezicht is het inderdaad een simpele kwestie: handen af van de meningsvrijheid. Als het gaat om fundamentele rechten en vrijheden, kan het Westen immers niet stevig genoeg zijn. En àls er al iemand recht van spreken heeft, zijn het niet de Arabische landen. Hoe wordt in het Midden-Oosten als regel ook al weer over joden gesproken? En dat de dictators achter die cartoons gaan protesteren, maakt de hypocrisie alleen maar groter.

Maar rechtvaardigt die onoprechte dubbelzinnigheid keihard terug te slaan? Moet je hetzelfde doen wat je de ander verwijt? Willen grondrechten niet juist beschermende ruimte bieden aan anderen, andersdenkenden? Mag je het ene mensenrecht tegen het andere uitspelen?

Als oud-hoofdredacteur weet ik het zeker: ik zou die karikaturen niet hebben gepubliceerd. Op gevaar af in de hoek te worden gezet als ketter of afvallige, verdedig ik ook tegenover ex-collega's de stelling dat de vrijheid van meningsuiting nooit onbeperkt is. En al helemaal geen vrijbrief om wie-dan-ook te kwetsen.

Geen misverstand graag: het staat Jyllands Posten, Le Monde, De Volkskrant of welke andere krant ter wereld vrij om beledigende, grievende en in gif gedoopte cartoons te publiceren. Maar men zou het niet moeten willen. En haal er alsjeblieft de vrijheid van meningsuiting niet bij om het te rechtvaardigen.

Persvrijheid is niet absoluut. In Nederland niet, nergens niet. Nooit geweest ook. Onze eigen liberale grondwet koppelt het grondrecht om 'gedachten en gevoelens te openbaren' direct aan 'ieders verantwoordelijkheid volgens de wet'. En die wet maakt op tal van terreinen voorbehouden. Je mag niet beledigen, je mag niet discrimineren, je mag geen obsceniteit propageren, je mag niet oproepen tot geweld, je mag geen haat zaaien, je mag geen kinderporno verspreiden. Er is zelfs een sluimerend verbod om 'godsdienstige gevoelens' te krenken.

Dat soort beperkingen geldt overal ter wereld. In sommige landen is het bij wet verboden om de holocaust te ontkennen. En ook in Nederland mag Hitlers Mein Kampf niet opnieuw worden gepubliceerd.

Ja, er zijn grenzen aan het 'vrije woord', zoals het sinds de moord op Theo van Gogh een tikkie stemmingmakend heet. Die grenzen worden niet alleen bepaald door de wet, maar - belangrijker nog - door het fatsoen.

Het voornaamste grondrecht is het recht op respect: iedereen, te beginnen in Nederland, heeft het recht om fatsoenlijk, respectvol behandeld te worden. ‘In een beschaafde democratie praat men niet over geitenneukers en christenhonden’, schreef prof.dr. H. Woldering, hoogleraar aan de Vrije Universiteit, een paar dagen geleden. En zo hoort het.

In naam van vrijheid, verdraagzaamheid en vrijblijvendheid is al veel te lang en veel te veel gedoogd wat niet gedoogd had mogen worden. Ook zonder te schelden, zonder te kwetsen en zonder te krenken kun je heel wel zeggen wat belangrijk voor je is.

Je kunt niet alles zeggen, je kunt niet alles schrijven, je kunt niet alles tekenen, je kunt niet alles publiceren. Zelfs als de wet het formeel niet verbiedt. Je schoffeert joden niet, je verdoemt vrouwen niet tot een plek achter het aanrecht, je verwenst homo's niet, je maakt katholieken niet zwart en je scheldt zwarten niet uit als minderwaardig. Toch?

Waarom zou dat vaak moeizaam verworven respect zich niet uitstrekken tot moslims? Mogen zij wel op de ziel worden getrapt? Is wat hun lief en dierbaar is nog steeds vogelvrij? Waarom worden haatzaaiende imams opgepakt, veroordeeld en uitgezet en gaan anti-islamitische oproepen vrijuit?

Of zou het waar zijn wat veel moslims denken? Dat het Westen met twee maten meet? Dat we er een dubbele moraal op na houden?

'Vrijheid van meningsuiting is een recht, maar zelfbeheersing is een deugd', kopte The Financial Times op het toppunt van de cartooncrisis. 'Wat mag, hoeft nog niet. Het is af en toe zelfs niet verstandig.' Om, heel wijs, te besluiten: 'Vrijheid is ons geboorterecht, zelfbeperking bepaalt de mate van onze volwassenheid.'

Dat had ik graag minister Donner horen zeggen.