Dat in een ver verleden Europa zelf geteisterd werd door godsdienstoorlogen vervult ons slechts met onbegrip. Wat de inzet daarvan is geweest ontgaat ons vandaag de dag ten ene male. Dat men elkaar hier omwille van theologische geschillen ooit de hersens insloeg vervult ons slechts met schaamte en afkeer. En tot op grote hoogte is dat natuurlijk ook terecht. De woede die in de islamitische landen de boventoon voert over de spotprenten brengt echter weer aan de oppervlakte waar het in de godsdienst werkelijk om gaat. Het wijd verbreide onbegrip voor het geweld van religieuze aard is dan ook op de eerste plaats onbegrip voor het wezen en de functie van religie zelf. De befaamde protestantse theoloog Paul Tillich (1886 – 1965) heeft ooit opgemerkt dat de vragen van een mens religieus worden wanneer zij zijn ‘ultimate concern’, zijn hoogste graad van bezorgdheid, uitdrukken. Vragen waar dus de identiteit van zijn bestaan in het geding is. Een illustratie van die bezorgdheid kan men nu zien in de islamitische landen. Dit ging ook ooit op voor de godsdienstige conflicten die eeuwen geleden onze eigen contreien teisterden en waarvan de nawerking tot op de dag van vandaag niet geheel is verdwenen. Een van de voornaamste drijfveren van het verzet van hervormers als Luther en Calvijn was dat de roomse kerk corrupt was geworden en de religieuze idealen van de heersende kerk daardoor geperverteerd werden. Juist omdat centrale waarden als het heil in het ondermaanse op het spel stonden konden de conflicten zo hoog oplopen. En dit blijkt ook keer op keer: terwijl bij conflicten tussen staten het geweld zo veel mogelijk beperkt wordt zijn oorlogen waarin de godsdienst op het spel staat de meest gewelddadige uit de geschiedenis. Dit verklaart ook de heftigheid waarmee destijds het communisme werd bestreden: als seculiere religie verkondigde het een heilsboodschap die door haar aanhangers voor een zeer hoge prijs werd verdedigd.

Belangrijke politieke filosofen als Machiavelli en Hobbes hebben de religie dan ook altijd willen ontzien. In de religie zitten immers oerkrachten verborgen die tot revoluties aanleiding kunnen geven; de politieke stabiliteit is mede gewaarborgd dank zij de religie. Wat als heilig is, dient te worden beschermd. Wie die regel met voeten treedt, roept extreme krachten tevoorschijn. Een strijd tegen de religie is daarom meestal een verloren strijd. Ondanks het tromgeroffel bij een deel van de geseculariseerde publieke opinie om daartegen de handschoen op te nemen is zo’n benadering naar alle waarschijnlijkheid een volstrekt heilloze weg.

De vraag is natuurlijk wel wát men onder heilig dient te verstaan. Wat voor de een heilig is, is het voor de ander volstrekt niet meer. Islam en christendom hebben worden in dat opzicht gekarakteriseerd door volstrekt ongelijktijdige ontwikkelingen. In de christelijke kerk, met name in het protestantse deel daarvan, is het vrije onderzoek gestart naar de religieuze voorstellingen en zijn ze aan kritiek onderhevig geraakt en daarmee werden ook de kerkelijke structuren ter discussie gesteld die baat hadden bij deze voorstellingen. Zaken die lange tijd voor heilig doorgingen, werden daardoor keer op keer ontmaskerd. Zo kon deze kritiek van de Reformatie uiteindelijk de basis leggen voor de moderniteit waarin we nu leven en daarmee indirect ook voor het geseculariseerde bestaan van vandaag waarin de religie voornamelijk een privé-aangelegenheid is geworden. Vandaar de algehele vervreemding die zeer veel mensen ervaren ten aanzien van de inzet van religieuze conflicten. Ook dan betekent dit niet dat vandaag de dag in onze eigen geseculariseerde maatschappij alles straffeloos tegen de (christelijke) godsdienst kan worden begaan. Als vertrapt dreigt te worden als wat wordt gezien als het werkelijk heilige levert dat ook in onze maatschappij felle reacties op. De herinnering aan wat heilig en kostbaar is, is dus niet geheel verdwenen.

De kritiek die dan loskomt is tot op zekere hoogte vergelijkbaar met de kritiek die geuit zou worden wanneer centrale waarden als solidariteit en verantwoordelijkheid in onze geseculariseerde maatschappij ter discussie zouden worden gesteld. Deze waarden zijn meestal te herleiden tot religieuze waarden. Het kenmerkende is echter dat deze waarden in de religie veel vaker een absoluut karakter dragen; daaraan ontlenen zij hun kracht, ze krijgen er als het ware een patina door dat het seculiere engagement ten ene male ontbeert. Hij die in de religie gezien wordt als de Garant van deze waarden kan men dan ook niet zomaar belasteren. Naast het geweld waarvan de religie de oorzaak kan zijn kent zij dus ook een belangrijke positieve keerzijde.

De islam heeft tot nu toe niet de kritiek van zijn eigen geloofsvoorstellingen ondergaan die zo typerend is voor het christendom en mede zijn originaliteit bepaalt. Verreweg het grootste deel van de moslims is met deze kritiek totaal onbekend. Dat proces staat nog helemaal in de kinderschoenen. Dus is omzichtigheid een vereiste om te voorkomen dat spanningen met hen verder uit de hand lopen. Daarom getuigde het van wijsheid toen minister Donner vorig jaar voorstelde om smadelijke godslastering wettelijk tegen te gaan; daarom is de offensieve manier waarop het Kamerlid Hirsi Ali moslims tegemoet treedt contraproductief en in het licht van de huidige spanningen zeer gevaarlijk. De gewelddadige geloofsconflicten uit onze eigen geschiedenis zijn er om dat te bewijzen.

Dit e-mailadres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit te kunnen bekijken