Deze revolutionaire mentaliteit is ooit op aangrijpende wijze beschreven in een destijds beroemde roman, die nu zo goed als vergeten is, Darkness at noon van de Hongaars-Britse schrijver Arthur Koestler. De hoofdfiguur, een topfiguur legt het hoofd in de schoot als, zoals in werkelijkheid tijdens de zogenaamde Moskouse showprocessen met voormalige kopstukken van het Sovjet-regime in de jaren dertig ook gebeurde, de hoofdpersoon ter dood wordt veroordeeld. Hij bekent misdaden die hij niet heeft gedaan. Toch verzet hij zich niet tegen zijn eigen terdoodveroordeling, want hij heeft immers wel de revolutie, dit allerhoogste en allerheiligste ideaal, tegengewerkt. Wie aan de revolutie twijfelde, zei in feite dat de toekomst was aan de verdoemde kapitalistische maatschappij waarin een kleine groep van bezitters het merendeel van de mensen uitbuitte. Net zo oordeelden veel fellow-travellers en ze billijkten daarom de doodstraffen.

Victor Kravchenko, een voormalige aanhanger van het communisme die aan het eind van de jaren veertig uit de Russische Goelag wist te ontsnappen, legde als een der eersten in zijn boek ‘I chose freedom’, de ware aard van het Sovjet-regime bloot. Zijn boek was een groot succes. Toch kreeg Kravchenko van de meeste fellow-travellers geen gelijk. In Parijs spanden ze zelfs een proces tegen hem aan wegens laster van de Sovjet-Unie. Erg voorspoedig verliep dit proces voor Kravchenko niet. Met moeite kon hij zich eruit losmaken en zijn heil zoeken in de Verenigde Staten waar hij zijn leven als balling eindigde. Natuurlijk wisten Kravchenko’s tegenspelers wel dat het regime misdaden beging. Maar ondanks al die bezwaren was er slechts een ding dat voor hen telde: Stalin kreeg ondanks zijn lugubere politiek het voordeel van de twijfel: hij belichaamde met zijn politiek de voortgang in de geschiedenis. Door zo te denken konden al die progressieve intellectuelen doof blijven voor het schreeuwende onrecht waaraan het Sovjet-regime zich schuldig maakte. Velen werden pas decennia later wakker, namelijk toen Solsjenitsyn de dingen bij hun naam noemde en wees op de ware praktijken van het Sovjet-regime.

Deze door een ideologisch denken gecreëerde machteloosheid bij de fellow travellers om evident onrecht te bestrijden doet mij denken aan een huidige vorm van onmacht in de samenleving. Of de consequenties even erg zijn als de blindheid van de fellow-travellers van destijds weet ik niet. Waar het mij om gaat is te wijzen op de blokkade in het denken dat deze machteloosheid veroorzaakt. Zij zorgt in ieder geval ook voor veel schade. Ik doel op het evidente onvermogen om verloedering in de samenleving tegen te gaan. Die verloedering kent vele vormen. Om maar wat te noemen de gelaten aanvaarding van pornografie in alle hoeken en gaten van de samenleving. Een internetaanbidder als Het Net, nazaat van de ooit zo eerzame Tante Pos, vindt het de gewoonste zaak van de wereld om reclame te maken voor een pornosite. Porno kan massaal worden geconsumeerd en vooral natuurlijk op het internet. Jongeren groeien op in een sfeer van ranzigheid met alle gevolgen van dien. De seksuele revolutie is geëindigd in seksueel misbruik. Maar er is ook verloedering op andere fronten, in de arme buurten van grote steden bijvoorbeeld. Wél is er een toenemend besef dat men deze ontwikkelingen een halt zou moeten kunnen toeroepen. Maar hoe zou dit kunnen? In de politiek heerst onverkort het adagium dat we niet moeten zedenmeesteren. We willen toch niet terug naar de bekrompen godsdienstige moraal van vroeger, wordt er dan verontwaardigd geroepen. Die was achterlijk en belemmerde onze menselijke ontplooiing. Alle politieke stromingen, de christen-democraten niet uitgezonderd, zijn het er over eens dat moraal geen onderwerp van politiek kan zijn. De politiek gaat over verdeling van de macht, de politiek houdt zich bezig met stimulering van de welvaart en met een daarvoor geschikt economisch beleid, de politiek houdt zich bezig met veiligheid en wil bescherming bieden tegen terrorisme, ze houdt zich bezig met huisvesting en met het leefmilieu. Maar durft ze ook aan een gezond leefmilieu in bredere zin eisen te stellen? Nee, dat moeten de burgers zelf maar uitzoeken, dat is per definitie iets waar politici zich niet over hebben te buigen, wordt er dan gezegd. Natuurlijk heeft de burger daarin een belangrijke taak. Maar de zelf verklaarde onmacht van overheid en politiek heeft grote gevolgen. Wij moeten daarom weer openlijk durven zeggen wat goed is en wat slecht en daarnaar proberen te handelen. In de oudste politieke filosofieën ging het er steeds om de politiek te verbinden met het streven naar een goede samenleving. Zie Plato, zie Aristoteles. Nu durven wij niet langer te zeggen wat een goede samenleving is. Waarom eigenlijk niet? Maar dat kan pas wanneer de knop omgaat in het denken, en dan op de eerste plaats in de politiek, want daar krijgt het denken over de samenleving gestalte. Dat is zeker geen geringe opgave, maar we willen toch de oprukkende verloedering een halt toe roepen?

Dit e-mailadres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit te kunnen bekijken