Het wordt opnieuw een spannend jaar voor de kranten. De meeste zullen door het verlies van abonnees en advertenties, ditmaal nog eens verergerd door de kredietcrisis, hoogstwaarschijnlijk opnieuw een flinke veer moeten laten. Daarbij komt dat een effectieve, eenduidige strategie om de lezers aan zich te binden ontbreekt. Typerend daarvoor was het debat begin vorige maand in Amsterdam naar aanleiding van de publicatie van het boek De krant moet kiezen van de journalisten Warna Oosterbaan en Hans Wansink. De auteur pleiten in hun boek voor het behoud van de klassieke functies van de krant. Nieuws, analyse en commentaar, gebracht door professionele journalisten. De krant is leidend, of zou in ieder geval leidend moeten zijn bij de discussies die in de samenleving worden gevoerd. De krant levert ook, zoals de jonge hoofdredacteur van NRC Handelsblad op diezelfde bijeenkomst verkondigde, de eerste blauwdruk van hoe de geschiedenis er uit zal zien.
Pretenties kunnen de beide auteurs in ieder geval niet worden ontzegd evenmin als een zekere mate van paternalisme: laat het maar aan ons over, wij weten wat goed voor u is.

Alsof de kranten belangrijke fouten weten te vermijden of daarvoor te waarschuwen die de elites maken. De krant is immers in hoge mate verbonden met de elites in de samenleving, de politieke, de economische, de artistieke en de religieuze, om de belangrijkste te noemen. Hun doen en laten wordt gevolgd. Natuurlijk vinden binnen die elites discussies plaats, zijn er scherpe tegenstellingen. Hun opvattingen vindt men terug in de krant, maar de meest dominante in die groepen, vaak ook de meest modieuze, worden vervolgens in commentaren onderschreven.

Zo werd, om een paar sprekende voorbeelden te noemen, de Amerikaanse beslissing om in 2002 Irak binnen te vallen, door vrijwel alle kranten als onvermijdelijk gepresenteerd. Het achteraf zo onverantwoorde systeem van kredietverlening, het open breken en de uitverkoop van ABN Amro, werd in 2007 door de kranten waarin Oosterbaan en Wansink schrijven, NRC en Volkskrant, goed gevonden. Natuurlijk, er waren wel dissidente stemmen rond die onderwerpen te lezen, maar per saldo triomfeerden die opvattingen in deze kwesties die door de spraakmakende elites werden aangehangen. Anders gezegd, de krant ontkomt allerminst aan de waan van de dag. Je moet ook domweg vaststellen, dat het heel moeilijk anders kan.

Terecht merkte de aanwezige hoofdredacteur van de Vlaamse krant De Standaard tijdens genoemde bijeenkomst in Amsterdam op dat de schrijvers van de krant moeten kiezen minder hoog van de toren te blazen. Het alternatief werd ook genoemd: de kranten moeten zich sterk maken om zo onbevooroordeeld mogelijk degelijk onderzoek te doen. Dat is het hoogste wat een krant vandaag de dag waar kan maken. Dan nog zal ze zich vaak vergissen, niet op de laatste plaats door het onvolledig rapporteren van allerlei zaken. In een steeds ingewikkelder wereld is die kritische onderzoekstaak alleen maar belangrijker geworden. Tot de basisethiek van de professionele journalist behoort dat hij de feiten controleert en hoor- en wederhoor toepast. Daarop berust in beginsel zijn betrouwbaarheid.

De opkomst van internet heeft tot een verduizendvoudiging van het informatie-aanbod geleid en wel van een zeer ongelijke kwaliteit. Het internet is het geprivilegieerde instrument geworden voor hen die niet tot de elites behoren en hun eigen opvattingen en onderzoek naar aanleiding van bepaalde nieuwsfeiten willen verspreiden.

Maar daar ligt ook het probleem. Als je een bibliotheek raadpleegt kun je er van op aan dat de (hand)boeken die daar staan de toets der kritiek hebben doorstaan, de informatie is uitgezuiverd, gecheckt. De virtuele bibliotheek van het internet biedt daarentegen rijp en groen aan en geeft alle kansen aan hen die de elites en de met hen verbonden publiciteitsorganen wantrouwen om hun visies en meningen te verspreiden. Natuurlijk bestond deze tegencultuur ook voor de komst van het internet, maar nu is ze dank zij het net voor iedereen toegankelijk. Het gonst er van de complottheorieën.

Een van de grootste kwesties vormen de aanslagen van 11 september 2001. Het officiële onderzoek er naar laat velen onbevredigd, bepaalde vragen zijn niet goed beantwoord en er worden vervolgens mythes gecreëerd die ook de bovenwereld bereiken. Zelfs een Franse minister bleek enkele jaren geleden meer geloof te hechten aan een van die mythes over die aanslagen. Ze werd uitgelachen, maar in plaats daarvan zou het beter zijn als haar opvattingen met feiten zouden worden bestreden. Dit voorval laat ook zien hoezeer de officiële media, verbonden als ze zijn met de elites in de samenleving, gemarginaliseerd raken. Juist om hun positie en aanzien te versterken moeten zij die opvattingen uit de onderwereld van het internet niet negeren, maar door onafhankelijk en professioneel onderzoek de strijd aangaan met steeds breder om zich heen grijpende mythes.

Dit e-mailadres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit te kunnen bekijken

www.paulvanvelthoven.nl