Was de ondergang van de Sovjet-Unie, die zich in 1989 na de val van de Muur pas goed doorzette, werkelijk onvermijdelijk? Niet per se. China bediende zich van dezelfde ideologie en werd net zo autoritair geregeerd als de Sovjet-Unie, en zal waarschijnlijk halverwege deze eeuw samen met de VS de belangrijkste economische grootmacht ter wereld zijn. De Sovjet-Unie, voor haar uiteenvallen in 1991 na de VS de machtigste staat ter wereld, bungelt in datzelfde rijtje ver achteraan.

Vandaag de dag kijken vele Russen met een zekere jaloezie naar China. Dat land is anders dan het hunne niet door een diep dal gegaan. Het is hard op weg de voornaamste concurrent te worden van de Verenigde Staten en sommigen zien China de VS zelfs voorbijstreven. In een voorspelling over de grootste economiëen ter wereld in deze eeuw, opgesteld door de Amerikaanse bank Goldman Sachs bungelt de voormalige Sovjet-Unie helemaal achteraan.
Was dat onvermijdelijk?

Meer dan vele sociale wetenschappers geneigd zijn aan te nemen hebben degenen die op staatsniveau cruciale beslissingen het lot van hun land in handen. Natuurlijk, er zijn ook grote sociale onderstromen werkzaam die vorm geven aan hun geschiedenis, zoals Raymond Aron al zei. Denk bijvoorbeeld aan de toenemende tendens to democratisering of automatisering. Ook landen als China en de Sovjet-Unie kunnen zich daar op de langere termijn niet aan onttrekken. Maar hij vond dat de rol van politieke leiders daarmee geenszins uitgespeeld was of daarmee ook maar in strijd zou zijn. Had de Weimar-republiek niet een langer leven beschoren geweest als de oude president Hindenburg Hitler in 1933 niet tot kanselier had benoemd? Zou Frankrijk na de oorlog tot de geallieerden hebben behoord, als generaal De Gaulle niet vanuit Londen het Franse verzet tegen Hitler had aangevoerd? En zo kan men nog wel een tijdje doorgaan. De rol van politieke leiders is vaak cruciaal. Dat geldt ook voor voormalig Sovjetleider Michail Gorbatsjov. De val van de Svjet-Unie die zich in 1989 onherroepelijk aftekende, was die echt wel zo afwendbaar?
Door zijn beslissingen kwam een van de grootste rijken ter wereld, het imperium dat de tsaren hadden in de loop van drie eeuwen hadden opgebouwd en dat de Sovjets uitbouwden tot een gevreesde wereldmacht, uiteindelijk ten val.

Het was geenszins de bedoeling van Gorbatsjov om een einde te maken aan het communistische stelsel. Hij hechtte zeer aan dit fundament van de Sovjet-Unie, maar in het voorjaar van 1990 moest hij toezien dat het door hem ingevoerde Congres van Volksafgevaardigden de bepaling uit de grondwet schrapte waarin de leidende rol van de communistische partij werd beklemtoond. Volgens de prominente Amerikaanse Ruslandkenner en Harvard-hoogleraar Adam Ulam in zijn boek Understanding the cold war wilde Gorbatsjov de Sovjet-Unie omvormen tot een soort rechtstaat. Maar was deze wel te verwezenlijken met gelijktijdig behoud van het communstische stelsel? Haar leiders stonden juist immers boven de wet.Gorbatsjov moet zich in zijn drang tot hervormen , aldus Ulam, geschaamd hebben voor een regime dat ten tijde van Stalin verantwoordelijk was geweest voor ongekende moordpartijen. Hij wilde door het land in economisch doeltreffender te maken tevens een eind maken aan het enorme machtsmisbruik van haar leiders die hun volk met allerlei leugens over de prestaties van het regime opzadelden. Hij geloofde niettemin dat het communisme, mits gezuiverd, nog wel degelijk een toekomst voor zich had. De staat die Lenin had opgericht wilde hij verdedigen, zo zei hij tegen de Amerikaanse president Reagan toen deze in juni 1988 Moskou bezocht.

Waar geheimzinnigheid de norm was geweest, niet alleen onder de tsaren, maar ook onder alle Sovjetleiders, meende hij dat de burgers betrokken moesten worden bij het bestuur. Het middel daartoe was glasnost (openheid). De vraag is waarom Gorbatsjov dacht dat hij zulke vergaande, nimmer op zulke grote schaal beproefde hervormingen kon doorvoeren zonder het regime in de waagschaal te zetten. Ulam meent dat hij als eerste Sovjetleider niet langer de drukkende erfenis van het Stalinregime met zich meedroeg. Gorbatsjov, net 54 geworden bij zijn aantreden als secretaris-generaal van de communistische partij, was ver na de Oktoberrevolutie van 1917 geboren. Bovendien had hij, uitzonderlijk voor iemand die zo’n hoge plaats in de Sovjethiërarchie innam, opmerkelijk veel gereisd in het Westen. Hij had de vooruitgang in het Westen met eigen ogen aanschouwd. Zoals hij ook schreef in de memoires die hij in de jaren negentig publiceerde, liet hij zich leiden door de hervormingskoers van Chroetsjov eind jaren vijftig begin jaren zestig.
De politieke top van de Sovjetunie worstelde toen hij aantrad al duidelijk met de vraag hoe er hervormd moest worden. Zijn voorganger, de oud KGB-chef Andropov, had met nieuwe repressiemaatregelen de corruptie in het bestuur willen aanpakken. Die had enorm om zich heen gegrepen nadat het geloof in de stellingen van Marx en Lenin was gedoofd. Gorbatsjov verwachtte daarentegen veel meer van openheid in het met zoveel geheimzinnigheid omgeven bestuur. Steeds was dat de manier geweest waarop zowel communisten als ook de tsaren zich staande hadden willen houden.

Gorbatsjov moet overtuigd zijn geweest van de hechtheid van het communistische regime. Het kon nu best aan een hervormingskuur in bestuurlijk en economisch opzicht worden onderworpen. Een aanname die geenszins bleek te kloppen.
Door de burgers meer bij het regime te betrekken zou het sterker te voorschijn komen. Deze openheid had al snel een keerzijde. Het regime zette zich zelf voor het eerst ook zelf te kijk. Met de toegestane openheid kon ook het verleden vrijelijk bestudeerd gaan worden. Eindelijk kon met behulp van eigen onderzoek een tipje van de sluier worden opgelicht van de afschuwelijke dictatuur die Staling dertig jaar lang had uitgeoefend. De kritiek plantte zich voort tegen niet alleen Stalin, maar ook tegen zijn voorganger Lenin en uiteindelijk tegen het communisme als stelsel. Hoe miserabel was in feite de balans van dit communisme en wat voor reden was er om het te handhaven, zo begonnen critici te zeggen die voor het eerst door de glasnost hun hart konden luchten.

Om de participatie van de bevolking te verzekeren en de hervormingen op economisch terrein effectief te maken, moest ook het bestuur gedemocratiseerd worden. Gedaan moest het zijn met de schertsverkiezingen waarbij slechts voor één (communistische) kandidaat gekozen mocht worden. Halverwege 1988 besloot Gorbatsjov tot de oprichting van een Congres van Volksafgevaardigden. Een derde van de zetels zou door communistische organisaties bezet moeten worden, de rest zou vrijelijk door de burgers gekozen mogen worden. Toen dat congres in het voorjaar van 1990 voor het eerst bijeenkwam, hadden vele prominente communisten hun plaats in dat congres verloren.
Tegen de uitdrukkelijke bedoeling van Gorbatsjov in holden de bestuurshervormingen de rol van de communistische partij dus danig uit. Het zou ook niet lang meer duren voordat het congres besloot het artikel te schrappen waarin de leidende rol van de communistische partij werd vermeld. Rond die zelfde tijd waren de Chinezen vrijwel geluidloos overgegaan van een staatsgeleide naar een kapitalistische economie. De marxistische dogma’s werden overboord gegooid, maar aan het autoritaire bewind van de communistische partij werd niet getornd. De studenten die naar het voorbeeld van de Sovjet-Unie demonstreerden voor meer openheid en democratie werden op uiterst wrede wijze onderdrukt.
De economische hervormingen waren een probleem op zich. Hoe moest er een eind gemaakt worden aan de dwalingen die bijna zeventig jaar als onaantastbare wijsheden hadden gegolden? Het was een onoverzienbare taak. Gorbatsjov zat klem tussen zijn adviseurs die hem naarmate de glasnost meer effect kreeg de meest tegenstrijdige oplossingen voorstelden, ook uit het Westen. Een hoeksteen van het Sovjetbeleid, de gecollectiviseerde landbouw waar Gorbatsjov zelf jaren lang verantwoordelijk voor was geweest, weigerde hij overboord te gooien.
Met de glasnost ontnam Gorbatsjov niet alleen zijn tegenstanders in het Politburo de mogelijkheid om hem via allerlei heimelijke machinaties ten val te brengen, ook kon het regime voor het eerst zonder repressailles ter discussie worden gesteld.

De eerste fundamentele beleidsveranderingen hadden zich voorgedaan in de betrekkingen met het Westen. Waarom grote kernarsenalen in stand houden wanneer het al lang zonneklaar was dat het Westen zijn kernwapens nooit zou willen inzetten maar slechts gebruikte om de Sovjet-Unie van dat gebruik af te houden? Dus zette hij de productie van de SS-20 raketten stop en deed hij Reagan het voorstel op termijn alle middellange afstandsraketen te verwijderen. Gorbatsjov wilde ook de betrekkingen met de Oosteuropese satellietstaten op een geheel nieuwe leest schoeien. Begin ’89 liet hij weten dat de Brezjnevdoctrine (die ingrijpen rechtvaardigde wanneer een van de Oosteuropese landen het communisme vaarwel zou zeggen) niet langer van toepassing was. Hij geloofde oprecht, zoals hij in zijn memoires schreef, dat die landen een eigen vorm van perestrojka konden doorvoeren. Ulam wees er echter op dat deze landen nooit uit eigen vrije wil het communisme hadden omarmd, maar dat ze daar door de Sovjet-Unie toe waren gedwongen. Toen de Breznevdoctrine niet langer van toepassing was, begrepen de meeste van die Oosteuropese leiders wel dat hun laatste uur geslagen had. De DDR-leiders onder aanvoering van Erich Honecker probeerden echter vergeefs de nu verderfelijke invloed uit de Sovet Unie buiten de deur te houden. De Poolse leider Jaruzelski die eerst Solidariteit verbannen had, was daarentegen bereid de teugels te laten vieren en met haar tot een regering te komen zonder echter de rol van de communisten helemaal uit te vlakken. Maar bij de eerste vrije verkiezingen in de zomer van 1989 veroverden de afgevaardigden van Solidariteit bijna alle zetels. Het vertrouwen van de communisten in eigen kunnen was vrijwel geheel verdwenen. Zelf geloofden de meesten ook niet meer in hun eigen zaak. Zeer veel kiezers konden begrijpelijkerwijs niet de verleiding weerstaan de communisten die zo lang alles voor het zeggen hadden gehad een hak te zetten.

De perestrojka van Gorbatsjov verloor na ’89 alle glans. De Sovjetleider probeerde daarna alsnog met alle macht het ontbindingsproces waarop de hervormingen waren uitgelopen af te remmen. Hij liet zich door het nieuwe Congres van Volksafgevaardigden tot president verkiezen en kreeg op papier welhaast dictatoriale bevoegdheden. In de revolutionaire situatie waarin het land was komen te verkeren begon echter alles te schuiven. Gorbatsjovs hoofdaandacht probeerde de uit vijftien bestaande unie van Svjet-republieken bij elkaar te houden. Opnieuw ging hij uit van neen verkeerde aanname. Hij meende door het bestuur te democratiseren dat de republieken automatisch zouden instemmen met het behoud van de federatie. Waren immers niet belangrijke niet-Russen tot hoge posten opgeklommen in het Kremlin? Was Stalin niet afkomstig uit Georgië en kwam zijn eigen minister van Buitenlandse Zaken Eduard Shevarnadze daar ook niet vandaan? Gorbatsjov realiseerde zich niet dat Stalin destijds de bevolkingen van deze republieken hardhandig had onderdrukt en ontvoerd om rebellie om onafhankelijkheidsneigingen voor te zijn. De Sovjet-Unie was hoe dan ook op de eerste plaats een Russisch rijk, aldus Ulam, maar Gorbatsjov leek het vergeten te zijn, zozeer had hij geloofd in de onwrikbaar gesmede eenheid van de unie tijdens het communistische bewind.
Met name de Baltische republieken begonnen zich te beroepen op het recht om zich af te scheiden van de Sovjet-Unie. Ze wezen op het artikel in de grondwet uit de tijd van Stalin, dat hen machtigde uit het rijk te stappen. Dat artikel was daar ooit in opgenomen om de suprematie van de verlichte Sovjet-Unie tegenover de bourgeoisstaten aan te tonen. Nu werd het een levensgevaarlijk middel om de Sovjet-Unie daadwerelijk te ontbinden. De vazallen van Moskou die overal in de sovjetrepublieken aan de leiding zaten bekeerden zich tot halve of hele nationalisten, toen ze merkten dat de communistische ideologie geen betekenis meer had.
De man die de USSR uiteen deed spatten was Boris Jeltsin. Dit voormalig Politburolid was in zijn carrière dwars gezeten door Gorbatsjov. Als leider van de Russische republiek zette hij uit rancune de aanval in tegen de unie waarvan Gorbatsjpov het hoofd was. De mislukte coup van communistische getrouwen in augustus 91 die dor hem tot staan werd ebracht stelde hem in staat de macht naar zich toe te trekken. Hij gaf het laatste zetje aan de reeds zwaar in ontbinding verkerende Sovjet-Unie. Een kleine kliek mannen trok jarenlang aan de touwtjes van wat eens het grootste imperium ter wereld was en het waren opnieuw een paar oude mannen die aan dat rijk een einde maakten.