Het einde van het ik-tijdperk

 

Het ik-tijdperk loopt  tegen zijn grenzen aan. De mens, dat wil zeggen jij en ik, begint te ontdekken dat het individualisme, samenhangend met de vrije markteconomie en ongebreidelde groei, eindig is en dat we ons  anders moeten gaan gedragen op straffe van de ondergang. Teneinde rampen te voorkomen zullen jij en ik en miljarden anderen bereid moeten zijn hun individuele vrijheden deels in te leveren aan gekozen of ongekozen autoriteiten. Op drie niveaus: micro, meso en macro.  Als COVID–19 ons iets heeft geleerd, is het dat.

Hier in grote lijnen het waarom. Eerst het micro niveau.

COVID-19 heeft ons geconfronteerd met het bestaan van een virus dat ons bedreigt in ons bestaan. Natuurlijk wisten wij van het bestaan van virussen, we kennen de verhalen van de de pest en de Spaanse griep. Maar dat zijn verhalen van lang geleden. De moderne tijd heeft ons technologie gegeven die ons vrijwaart van virussen – dachten wij. Wie het begin van de COVID pandemie beziet herkent het ongeloof. Individuele mensen en autoriteiten – op een aantal virologen na – ontkenden het gevaar en traden niet op. Pas toen de omvang duidelijk werd begon men maatregelen te nemen, of bleef het ontkennen. Wat dat laatste betreft is het opmerkelijk dat de ontkenning vooral plaats vindt door populistische conservatieve regeringen en populistische, rechts radicale, groepen. Daar kom ik op terug.

Laat ik mijn eigen ervaring met COVID als voorbeeld nemen. Ik realiseerde mij al snel het gevaar en gedroeg mij voorzichtig, passend bij mijn leeftijd. Dat neemt niet weg dat ik in verwarring raakte. Ik begreep al snel dat een virus een stukje nucleïnezuur met een jasje van eiwit is dat zich met pootjes aan mij wil hechten om zich, ten koste van mijn leven, voort te planten. Dit vreemde stukje materie heeft overigens wel een eigen erfelijkheid in zijn DNA profiel, net als ik. Ik kan mij daar niets bij voorstellen. Waarom gedraagt dat virus zich zo, wat is het doel of de zin daarvan? (Voor de liefhebber: ik heb die vragen uitgewerkt in een gedicht, getiteld: ’Vragen aan mijn moordenaar’, dat te lezen is op mijn Facebook tijdlijn.)

Kortom, ik begin mij af te vragen welke plaats ik in inneem temidden van al die onbegrijpelijke natuurlijke krachten. In ieder geval niet die van de machtige mens met zijn intelligentie die bepaalt wat er met de aarde gebeurt. Die het moderne tijdperk niet meer naar aardlagen maar naar zichzelf heeft genoemd: het Antropoceen. Kennelijk ben ik kleiner dan ik dacht. Onzekerheid en angst is over ons gekomen.

Een ander aspect van de pandemie is dat ik mijn individualisme moet opgeven. Dit beginsel, dat uitgaat van de vrijheid en de verantwoordelijkheid van ieder individu voor zijn eigen leven, vanuit zijn eigen intelligentie, wil en kracht, blijkt niet optimaal te zijn. Immers, ik ben wat het virus betreft afhankelijk van het gedrag van anderen. Alleen door ons verantwoordelijk te gedragen ten opzichte van de mensen om ons heen kunnen wij het hoofd bieden aan het virus. Terzijde: dat lukt niet, velen gedragen zich nog alsof ze de god in hun eigen leven zijn, reden waarom de overheid moet ingrijpen met draconische maatregelen. Erg intelligent zijn die individuen dus niet.

Kortom, als het virus ons iets leert is het dat we het oude adagium van de individuele vrijheid moeten bijstellen, en ons moeten gedragen als sociale wezens, onderdeel van een roedel. Maar omdat we daar niet in slagen, of dat niet willen, moet de overheid, of de politiek, het laisser faire van vrijheid zonder maatschappelijke verantwoordelijkheid vervangen door meer sturende overheidsverantwoordelijkheid.

Tot zover het micro niveau.

Het meso niveau heeft betrekking op het individualisme op wereld niveau. Dat heet de vrije markteconomie, in zijn extreme vorm het kapitalisme, omdat het wordt gedreven door geld als meetinstrument. Kenmerk van de vrije markteconomie is de concurrentie, het beginsel dat een groot aantal individuele aanbieders en een groot aantal individuele vragers in vrijheid, dus ongestuurd, de optimale allocatie van middelen veroorzaakt. Economisch gezien een aantrekkelijke gedachte, die evenwel uitgaat van het ideale gedrag van kopers en aanbieders, namelijk puur individualisme. Alleen psychologisch werkt dit niet, want de individuele aanbieder, gedreven door hebzucht, is geneigd zich niet naar de wet van het individualisme te gedragen en vormt een monopolie van meerdere individuen, daarmee het ideale concurrentiemodel doorbrekend. Daardoor ontstaat een steeds kleiner aantal zeer grote en zeer vermogende bedrijven (en aandeelhouders) tegenover een zeer groot aantal in verhouding steeds armer wordende bedrijven en zelfstandigen. Dit verschijnsel van kapitaalcumulatie bij een klein aantal zeer rijke aandeelhouders tegenover een groot aantal steeds armere ondernemers en zelfstandigen, toont het faillissement aan van dit kapitalistische systeem. Alleen democratisch gekozen, niet corrupte, overheden kunnen correctie-instrumenten hanteren die de – op zichzelf nuttige vrije allocatie van middelen door de markt – mogelijk maken, waardoor monopolisme wordt gecorrigeerd. Ook hier moet dus een overheid als vertegenwoordiger van het volk, het individualisme corrigeren. Iets daarvan zien we in een aantal landen zoals de VS en de Europese Unie, maar volstrekt onvoldoende. In China waar de schijnbaar vrije markt sterk wordt gestuurd door de centrale overheid is steeds meer sprake van staatsmonopolies. Individualisme zoals wij dat kennen komt daar niet voor.

De overheersende vrije markteconomie heeft ook geleid tot grote economische groei en welvaart in tot voor kort arme landen – in weerwil van de relatieve groeiende globale inkomenstegenstellingen. De consumenten in die landen hebben de neiging eenzelfde consumptiepatroon na te streven als in de rijke landen. Daar komt bij dat technologische innovaties, zoals het internet en vliegverkeer tot ongebreidelde communicatievrijheid, toerisme en wereldhandel leiden. Wat onder andere heeft geleid tot een bliksemsnelle wereldwijde verspreiding van COVID-19. Dit kan alleen worden bestreden door beperking van individuele vrijheden zoals bijvoorbeeld het sluiten van grenzen. Door een gebrek aan wereldwijde coördinatie van te nemen noodzakelijke maatregelen ontstaat nationalisme en vermindering van de export en welvaart. Een poging van de Europese Commissie om een Europees gezondheidsbeleid op te tuigen ondervindt tegenwerking van de lidstaten. Op het wereldniveau slaagt de WHO er niet in een wereldwijde coördinatie ter bestrijding van het virus tot stand te brengen. Ook op dat niveau weigeren staten hun individuele vrijheid in te leveren.

Tenslotte het macro niveau.

Dat heeft betrekking op klimaatsystemen die door menselijk gedrag zo sterk worden veranderd dat sprake is van een ingrijpende verstoring van het ecologisch evenwicht op globaal niveau. Met, zoals bekend, desastreuze gevolgen. Bedacht moet worden dat de ongebreidelde groei dankzij de vrije markteconomie en de daaruit voortkomende consumptie, toenemende welvaart  en bevolkingsgroei (mede door medische innovaties), hier voor een belangrijk deel de oorzaak van is.

Deze zeer gecompliceerde problematiek kan niet op individueel of nationaal niveau of zelfs per continent worden opgelost, maar vereist wereldwijde diep ingrijpende gecoördineerde maatregelen. De aard van deze maatregelen – zoals beperking van de bevolkingsgroei, beperking van de consumptie en economische groei en omschakeling van fossiele energie naar zonne-, wind- of waterenergie – is zodanig dat alleen technologische oplossingen onvoldoende zijn. Wereldwijde veranderingen in menselijke gedrag moeten aanvullend aan de technologie plaatsvinden.

Daarbij komt dat de meest complicerende factor het gebrek aan tijd is. Nu al nemen we verhoging van de aardtemperatuur, stijging van het zeeniveau en daarmee samenhangende klimaatveranderingen (zoals orkanen) waar, terwijl alleen bij het nemen van ingrijpende maatregelen een nog dramatischer ontwikkeling kan worden voorkomen. Denk aan overstromingen van dichtbevolkte kustgebieden (vaak de meest welvarende), waardoor volksverhuizingen ontstaan en grote politieke onrust en zelfs oorlogen niet ondenkbaar zijn. Het is niet onmogelijk dat hiervan nog in deze eeuw sprake zal zijn.

Ook op macro niveau is dus sprake van de noodzaak van beperking van individuele vrijheden – zowel per individu als per land of continent – en coördinatie van maatregelen door autoriteiten op wereldniveau. De vraag is of wij, jij en ik en al die andere miljarden individuen, in staat zijn beperking van onze vrijheden te accepteren en welke autoriteiten het vertrouwen kunnen krijgen. Zijn dat democratisch gekozen autoriteiten of autoriteiten op basis van deskundigheid of macht? Een tweede belangrijke vraag is of en hoe we dat realiseren. Of wij, mensen, dat vreedzaam kunnen oplossen. Sta mij toe dat voorlopig te betwijfelen. Als ik alleen al het gedrag en de macht van de ontkenners zie – van Trump tot Baudet, kortom, zij die niet willen inzien dat we niet meer in het verleden leven –  dan vrees ik het ergste.

Tenslotte: de drie niveaus, micro, meso en macro lopen in elkaar over en vormen één geheel.

Hiermee komen wij tot de conclusie dat jij en ik en miljarden anderen, bereid moeten zijn een deel van onze individuele liberale vrijheden over te dragen aan een autoriteit, al of niet door ons gekozen; een of meer autoriteiten die in staat zijn adequate maatregelen te nemen op alle drie niveaus.

Lukt dat niet, dan vrees ik voor het voortbestaan van de mensheid. Het zou niet de eerste keer zijn dat een soort uitsterft. Wel dat een soort het zelf veroorzaakt.

Theo Monkhorst
Latest posts by Theo Monkhorst (see all)

Over Theo Monkhorst

Theo Monkhorst was journalist, politiek adviseur, politicus en columnist. Sinds 2005 heeft hij vijf romans, vier bundels gedichten, een bundel vertaalde poëzie, twee toneelstukken en een groot aantal columns en korte stukken gepubliceerd. Hij werkt aan een nieuwe roman en nieuwe gedichten

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *