De val van het communisme: de onmogelijke hervorming

Paul van Velthoven

woensdag 28 oktober 2009

Een onhandig beantwoorde vraag van een journalist door Günter Schabowski, lid van het Oostduitse politburo, over een nieuw aanvaarde regeling door de DDR-leiding om het land te mogen verlaten, leidde in de nacht van 8 op 9 november 1989 tot de val van de Berlijnse Muur. Schabowski gaf te verstaan dat die nieuwe regeling behelsde dat men via ‘alle grensposten’ het land mocht verlaten. Zijn uitlating verspreidde zich als een lopend vuurtje door Berlijn waar de DDR-leiding al weken vergeefs bezig was de alsmaar aanzwellende uitstroom van de bevolking via allerlei omwegen naar het Westen in te tomen. De Oostberlijners dachten dat nu ook de grensovergangen van de Muur geopend zouden worden. Duizenden verzamelden zich daar in die bewuste nacht en toen lieten de Vopo’s, overweldigd door hun aantallen, hen voor het eerst onbelemmerd door. Een onbeschrijfelijk feest volgde. De Oostberlijners die sinds de oprichting van de Muur in 1961 achtentwintig jaar lang opgesloten waren geweest, verbroederden zich met hun stadsgenoten in het West-Berlijn. De val van de Muur bleek het epicentrum van de schokgolf die een einde maakte aan het al zwaar rammelende communistische stelsel in Oost-Europa. Zoals de Franse historicus Ilios Yannakakis, lid van het Franse Instituut voor Sociale Geschiedenis dat het communistische stelsel van begin af aan heeft bestreden, in een studie over de gebeurtenissen van twintig jaar geleden opmerkt, was de verdwijning van de Muur niet een beslissing van de Oostduitse communistische leiding. Deze was in de loop van het jaar 1989 alsmaar verder in het nauw gedreven door het gat in het IJzeren Gordijn dat Hongarije in het voorjaar in de hoop om het Westen welwillend te stemmen en zo hulp van die kant te krijgen, gemaakt had met Oostenrijk. Via die omweg konden Oostduitsers Oostenrijk bereiken. Toen deze vluchtweg eenmaal bekend was geworden, probeerden vele andere duizenden later via de Westduitse ambassades in de oostbloklanden de DDR te ontvluchten. Om die ambassades te ontlasten, zag de Oostduitse leiding zich gedwongen met het Westen samen e werken. Daarop nam de stroom vluchtelingen naar die ambassades slechts verder toe. In tegenstelling tot Polen en Hongarije, die al vanaf 1987 begonnen waren hervormingen door te voeren die het monopolie van de communistische partij aantastten, wilde het Oostduitse politburo onder leiding van Erich Honecker van geen wijken weten en alles bij het oude laten. De binnenlandse oppositie tegen het Oostberlijnse regime was bovendien zwak. Door het alomvattende Stasi-net dat met zijn meer dan negentigduizend ambtenaren de bevolking volledig onder de duim wist te houden, kon deze heel moeilijk van de grond komen. Alleen de kerken boden een uitlaatklep voor stil verzet. Pas in het najaar, toen het Oostduitse regime door de gigantische leegloop al zwaar was aangetast, kon de oppositiebeweging Neues Forum openlijk van zich doen spreken. In economisch opzicht was de DDR ondanks zijn communisme relatief gesproken een succes gebleken. In de jaren tachtig gold het in het Westen zelfs als de vijfde economische macht ter wereld. De DDR-leiding wilde daarom begin oktober het veertigjarig jubileum van de Oostduitse boeren- en arbeidersstaat niet zomaar voorbij laten gaan. Als voornaamste gast trad Sovjetleider Gorbatsjov op die sinds zijn aantreden begin 1985 via glasnost (openheid) en perestroika (hervormingen) probeerde het communistische systeem in eigen land te hervormen. Gorbatsjov had daarom ook de hervormingen in Polen en Hongarije ongemoeid gelaten. De consequentie daarvan was dat hij in 1988 de Brezjnev-doctrine, die het recht op inmenging van de Sovjet-unie in de aangelegenheden van de Oosteuropese landen inhield, had ingetrokken. Tijdens het DDR-jubileum sprak de Sovjetleider de historische woorden: ‘Hij die te laat is, wordt door de geschiedenis gestraft.’ Hetzelfde zou de Sovjetleider nog geen twee jaar later overkomen, toen als gevolg van de katalyserende werking van de verdwijning van de Muur uiteindelijk ook de Sovjet-Unie omviel. Compromissen In Hongarije en Polen hadden de oppositiebewegingen compromissen gesloten met de communisten om hervormingen doorgevoerd te krijgen in bestuur en economisch beleid. Een totale ontmanteling van de macht van de communistische leiders was daardoor nog uitgebleven. Maar de ideologie die hun macht moest rechtvaardigen was al lang dode letter geworden. Tal van terreinen waren in feite al aan die ideologie onttrokken. De economische wetenschap, de filosofie, het recht maar ook de manier waarop het verloop van de geschiedenis geïnterpreteerd moest worden, een visie waarop de communistische machthebbers hun eigen macht baseerden. Gorbatsjov geloofde evenwel dat het socialistische stelsel als zodanig nog te hervormen was. De noodzaak daartoe was onbetwistbaar. Het verdwijnen van de repressie na het tijdperk van Stalin, maar ook het verdampen van de ideologie tijdens de periode-Brezjenev, die officieel beleden bleef worden, gaf ruim baan aan corruptie op grote schaal. Over de resultaten van het regime, over zijn groeicijfers, werd volop gelogen. Het communistische regime was in zijn geheel steeds meer gebaseerd op leugens. De oud KGB-chef Joeri Andropov, die na het overlijden van Brezjnev in 1982 aaantrad, maar al in 1984 overleed, probeerde met harde hand een schoonmaakoperatie door te voeren en het Westen op afstand te houden, onder meer met de doorgezette opstelling van een nieuwe generatie middellange afstandsraketten. Zijn opvolger Gorbatsjov streefde een diametraal verschillende aanpak na. De Amerikaans-Poolse historicus Adam Ulam meent dat Gorbatsjov zich liet inspireren door de aanpak van Nikita Chroetsjov, de kampioen van de destalinisering in de vijftig en begin jaren zestig. Een periode van grote openheid die niet geleid had tot ineenstorting van het regime. Gorbatsjov ging daarentegen een stuk verder dan Chroetsjov. Door de ramen wijd open te zetten en daarmee de conservatieve, op eigen behoud geconcentreerde nomenklatura onder druk te zetten, ontdeed hij de burgers van de Sovjet-Unie van zijn angsten, met name ook die traditioneel jegens het Westen gekoesterd werden. Die waren zo lang het cement geweest van de Sovjetsamenleving en hadden haar samenhang bezorgd. De groepen die onder het totalitaire regime noodgedwongen het zwijgen hadden moeten bewaren, kwamen nu net als al eerder in de satellietstaten van de Sovjet-Unie was gebeurd vrijelijk naar buiten. Zij kregen ook nog eens volop de steun van de Amerikaanse regering onder leiding van Reagan en Bush sr. die met hernieuwd zelfvertrouwen in de jaren tachtig de Sovjets onder druk gingen zetten. Al een decennium eerder was China onder leiding van Deng Xiao Ping begonnen grote (economische) hervormingen door te voeren, maar aan de straffe leiding van het land veranderde niets. Het politieke stelsel bleef overeind. De Russen kijken nu met afgunst terug op de Chinese hervormingen die niet leidden tot chaos. Gorbatsjov onderschatte niet alleen de gevolgen van de plotselinge openheid , maar ook de mate waarin het bestuurs- en economisch stelsel van de Sovjet-Unie verrot was. Het door Gorbatsjov in gang gezette hervormingsproces ging een eigen leven leiden waar de politieke leiding geen greep meer op had. Een fatale aaneenschakeling van interne en externe factoren bracht zo de hele Sovjetsamenleving aan het schuiven totdat de onmanteling twee jaar na de val van de Muur een feit was.