Schengen in de revisie?

 

Sinds 1995 hoef je geen paspoort of identiteitskaart te tonen als je binnen het zogenaamde Schengengebied reist. Dit gebied beslaat intussen de Europese Unie met uitzondering van Engeland, Ierland, Cyprus, Kroatië, Bulgarije en Roemenië, maar plus Zwitserland, Liechtenstein, Noorwegen en IJsland.

Vrij verkeer van personen is een principe van de EU, dat is uitgewerkt in het Schengenverdrag (genoemd naar het dorpje op de grens tussen Duitsland, Frankrijk en Luxemburg). De uitvoering ervan is gebaseerd op strenge controles aan de buitengrenzen van het Schengengebied, een gemeenschappelijk visumbeleid ten opzichte van niet-Schengenlanden en een ‘Schengen Informatie Systeem’ tussen de betrokken landen.

 

Tot 2011 liep het gesmeerd. Maar toen kwam de Jasmijnrevolutie in Tunesië, toegejuicht als de ‘Arabische Lente’. Zo’n 20.000 Tunesiërs vluchtten naar Lampedusa, een Italiaans eilandje tussen Tunesië en Sicilië. Een tussenstop op weg naar Frankrijk, waar veel verwanten wonen en Frans wordt gesproken. Tot woede van Nicolas Sarkozy gaf Silvio Berlusconi de immigranten een tijdelijk visum voor de Schengenlanden. De EU stond daarop de lidstaten toe gedurende vijf dagen controles aan de binnengrenzen te houden als voldoende toezicht aan de buitengrens van het Schengengebied ontbreekt.

In 2013 werd deze mogelijkheid uitgebreid tot een maximale controleperiode van zes maanden en tot maximaal twee maanden in urgente gevallen (zoals terroristische aanlagen).

 

Intussen heeft de Arabische Lente plaats gemaakt voor een bloedige oorlog die zich afspeelt in Irak en Syrië. Het gevolg is een stroom van miljoenen vluchtelingen, niet alleen uit deze regio maar ook uit probleemgebieden zoals Afghanistan en Noord-Afrika. Veruit het grootste deel ervan leeft in vluchtelingenkampen in het Midden-Oosten. De nog altijd substantiële groep die de gevaarlijke overtocht naar Europa haalt betekent niet alleen een immense druk op de controle aan de buitengrenzen van het Schengengebied, maar ook op de asielverlening in de lidstaten van de EU. Heikele punten, zowel op de Europese en de nationale politieke agenda’s als in de sociale media. De standpunten variëren van ‘wir schaffen das’ tot ‘grenzen dicht’.

 

Wat met die laatste kreet wordt bedoeld is niet echt duidelijk. Gaat het om herinvoering van alle paspoortcontroles aan alle binnengrenzen van het Schengengebied, zodat vluchtelingen,  gelukzoekers en potentiële terroristen (al dan niet vanuit niet-Schengenlanden) kunnen worden geweerd? Nog los van de vraag of we daarvoor op korte termijn voldoende controlepersoneel zouden kunnen werven, rijst de vraag welke criteria bij die controles gehanteerd moeten worden. En wat moet er gebeuren met hen die worden geweerd? Terugsturen naar de overkant van de grens of naar hun land van herkomst, voorzover dat al mogelijk is? Anderzijds roept de kreet ‘wir schaffen das’ eveneens vragen op. Kun je dat volhouden als, na de winter, de vluchtelingenstroom vanuit het Midden-Oosten weer toeneemt? Of als er opnieuw aanslagen worden gepleegd waarbij als vluchtelingen vermomde terroristen zijn betrokken? Of als zich ernstige ‘culturele’ confrontaties voordoen, zoals onlangs in Keulen?

 

We kunnen niet teruggrijpen op ervaringen in soortgelijke situaties. De dimensie van het huidige probleem is ongekend en de vrees voor terroristische aanslagen in Europa is een feit. En door de recente ontwikkelingen tussen Saoudi-Arabië en Iran kan de vluchtelingenstroom uit het instabieler wordende Midden-Oosten nog verder toenemen.

De Duitse afschaffing van vrij inreizen vanuit Oostenrijk en de soortgelijke Deense en Zweedse maatregelen voor inreizen vanuit Duitsland zijn de eerste stappen op weg naar een tijdelijke revisie van Schengen. Eurocommissaris voor Migratie, Dimitris Avramopoulos, vreest ‘het einde van Schengen’. Dat lijkt mij overdreven. Dat er iets met Schengen moet gebeuren is evident, want de ‘hot spots’ aan de buitengrenzen werken niet. Bovendien is een verdeling van asielzoekers over de lidstaten van de EU absoluut noodzakelijk, zoals Mark Rutte in Buitenhof van 10 januari 2016 als verse EU-voorzitter nog eens benadrukte. Welnu, die verdeling is alleen mogelijk als we weten in welke EU-landen de vluchtelingen zich bevinden en eventueel asielstatus krijgen.

Wanneer we er niet in slagen daartoe een menselijk, werkbaar en betrouwbaar controlesysteem te vinden, is een verdergaande maatschappelijke en dus ook politieke verharding in de richting van Trump-achtige oplossingen onafwendbaar. En waar zoiets toe kan leiden, dat weten we wél uit ervaring.

Over Han Kogels

Han Kogels (1946) is prof. em. van de Erasmus Universiteit Rotterdam en secretaris-generaal van de International Fiscal Association. Daarvoor was hij fiscalist in het internationale bedrijfsleven en hoogleraar Europees Belastingrecht