Wereldwijde polarisatie kenmerkt vandaag de politiek

 

Uitermate vertrouwd als zij was met de oude geschiedenis profeteerde de Franse schrijfster Marguerite Yourcenar ooit als een onontkoombaar noodlot: “Er zijn goede en er zijn slechte tijden.” En vandaag de dag kunnen we zonder meer spreken van slechte tijden, ook al gaat het velen, misschien wel de meerderheid in onze contreien, in persoonlijk opzicht helemaal niet slecht.

Maar dit zijn slechte tijden. Ga maar na, als we naar de voornaamste internationale politieke ontwikkelingen kijken van dit moment. De Amerikaanse Donald Trump werd vorige week vrijgesproken in het afzettingsproces dat politiek Washington de afgelopen maanden bezig hield. De remmen die de founding fathers van de Amerikaanse republiek bedachten bij de opstelling van hun grondwet om de dragers van de uitvoerende macht in bedwang te houden bleken niet te werken. De Amerikaanse senaat die in meerderheid bestaat uit Republikeinen die voor hun herverkiezing volgend jaar van Trump afhankelijk zijn, sprak Trump gewoon vrij, zelfs al was bij de minst welwillende lezing van de betreffende grondwetsartikelen toch zonneklaar dat hij fout gehandeld had. De senaat die in de afzettingsprocedure de doorslaggevende rol speelde, kon onmogelijk als een onpartijdig forum fungeren om Trump tot aftreden te dwingen.

Twee verslaggevers van de New York Times, Philip Rucker en Carol Leonnig, hebben de handel en wandel van Trump in de afgelopen drie jaar in hun boek Een heel stabiel genie (uitgeverij Atlas) nog eens op een rijtje gezet. Niet voor de eerste keer natuurlijk na het gedegen onderzoek in deze materie van sterverslaggever Bob Woodward en de berichten van Michael Wolff uit de inner circle van het Witte Huis, maar waarschijnlijk wel de meest nauwgezette poging tot nu toe. De gang van zaken rond het vierhonderdvijftig pagina’s tellende onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller dat vorig voorjaar uitkwam en duidelijke aanwijzingen bevatte dat Trump in de verkiezingscampagne van 2016 met nota bene Russische steun zijn rivaal Hillary Clinton had dwars gezeten, liep vast in een mist van woorden zonder dat er duidelijke conclusies over het gedrag van de president uit volgden. Een partijdige minister van Justitie, William Barr, onder wiens verantwoordelijkheid het onderzoek van Mueller viel, beschermde hem.

Het door de Democraten geïnitieerde onderzoek naar de pogingen van Trump om de belangrijkste Democratische tegenkandidaat Joe Biden in een kwaad daglicht te zetten was in feite een herhaling van zetten. En hij komt er al weer gewoon mee weg. Sommige senatoren erkenden wel dat Trump schuldig was, maar vonden dat de verkiezingen te dicht bij waren om hem af te zetten. In zijn State of the Union-toespraak polariseerde Trump na zijn vrijspraak er lustig op los. Het is Trumps manier om aan een meerderheid te komen, wat nog wel eens zou kunnen lukken nu de economie, zij het met een enorme schuldenlast voor de Amerikaanse begroting, floreert en grote groepen kiezers dat voelen in hun portemonnee, waarbij overigens vergeten wordt dat die economische bloei voor een belangrijk deel het resultaat is van maatregelen die onder Obama werden genomen. Op uiterst botte wijze veroordeelde Trump zijn tegenstanders en hemelde als een volbloed narcist zijn eigen verdiensten op.

Iowa

Wie gehoopt had dat de Amerikaanse Democraten in de nu begonnen verkiezingscampagne eensgezind tegen hem ten strijde zouden trekken heeft het mis. Een legertje van kandidaten die allemaal iets anders willen, maar niet de prioriteiten op orde hebben om Trump te verslaan, dat was het beeld dat de chaotisch verlopen verkiezingsbijeenkomsten van de Democraten afgelopen week in Iowa te zien gaven. Wat betekent dat voor de Amerikaanse democratie, als Trump zijn sloopwerk in een volgende termijn zou kunnen voortzetten? Natuurlijk, er kan nog veel gebeuren, maar tot nu lijkt er weinig op de weg te liggen dat Trump in zijn opmars kan tegenhouden als zijn tegenstanders zo hopeloos verdeeld zijn. De conclusie van een kenner van de Amerikaanse politiek bij uitstek, de columnist Edward Luce is dan ook ronduit zorgwekkend: de democratie van de VS dreigt al slapend in groot gevaar te komen, als Trump bij de verkiezingen dit najaar niet gestopt kan worden.

En kijken we naar de ontwikkelingen in Europa, dan zijn ook daar de populisten verre van verslagen. De Franse president Macron heeft duidelijk de koers aangegeven die Europa moet varen nu het continent zijn Amerikaanse bondgenoot heeft verloren. Wat echter tegen hem werkt is de zeer hautaine manier waarop hij de vele noodzakelijke hervormingen doorvoert. Weliswaar zijn de Franse verkiezingen pas in 2022. Met zijn verkiezing in 2017 heeft Macron zijn tegenstanders in de traditionele partijen, zowel links als rechts, verpulverd, maar daardoor is de populistische partij van Marine Le Pen als enige serieuze tegenstander overeind gebleven. Volgens peilingen zou zij, ditmaal met een overigens gematigder programma, zeker zo veel stemmen kunnen ophalen als Macron. Ook in Duitsland verliezen de gevestigde partijen die verantwoordelijkheid voor het Europese project dragen terrein. Teken aan de wand waren de verkiezingsresultaten in Thüringen waar de AfD (Alternatieve für Deutschland) voor het eerst voet aan de grond heeft gekregen.

Het Midden-Oosten is, vooral door toedoen van Trumps ageren tegen het nucleaire akkoord met Iran opnieuw tot een kruitvat uitgegroeid. Iran en Saoedi-Arabië staan door de ongelimiteerde steun van Trump aan het wahabistische regime als uiterst gevaarlijke kemphanen tegenover elkaar. Idem dito voor Israël, waar Netanyahu met hulp van Trumps vredesvoorstel de laatste kans op een tweestaten-oplossing voor het Israëlisch-Palestijns conflict de grond heeft ingeboord. Overal is de polarisatie troef. De Britten gaan voor een harde Brexit en laten de vele tegenstanders die een ordentelijke relatie met Europa willen onderhouden, in de kou staan. In eigen land staat door de stikstof- en klimaatproblematiek het poldermodel zwaar onder druk. Toch lijken vreemd genoeg weinigen zich echt zorgen te maken. Wat is er na de ervaringen van de vorige eeuw ditmaal voor nodig om dit wereldwijde proces van polarisatie te keren?

Paul van Velthoven

Over Paul van Velthoven

Paul van Velthoven is freelance journalist en schrijft vooral over politieke en religieuze onderwerpen. Hij was chef van de opiniepagina van de Haagsche Courant en daarvoor onder meer redacteur geestelijk leven bij dagblad Het Binnenhof. Hij publiceerde een studie over de Franse denker Raymond Aron. Onlangs verscheen van hem ‘Franstaligen tegen Vlamingen – Hoe België als natie mislukte’.