VAN STUDIEVRIEND TOT DOODSVIJAND

 

 

Bijna dagelijks liepen ze samen door de Oostpoort in Delft, druk discussiërend over het zojuist gevolgde college, over het studentenleven en het verloop van de wereldoorlog. Daar namen ze afscheid: tabé, tot morgen! Anton ging rechtsaf naar zijn ouderlijk huis op Kanaalweg 15. Willem naar links, naar zijn kamer op Oostsingel 12, even verderop.

 

Anton Mussert en Willem Schermerhorn waren studievrienden. Hun ingenieurstitel behaalden ze op dezelfde dag, 5 juli 1918.  Anton zelfs cum laude. Op die mooie zomerdag zullen ze er ongetwijfeld een biertje op hebben gedronken. Maar bijna 28 jaar later tekende Willem het doodvonnis van Anton. Op 7 mei 1946 werd Anton door een vuurpeloton terechtgesteld. De Delftse studenten waren elkaars tegenpolen geworden. Willem had het tot minister-president van het bevrijde Nederland gebracht. Anton was de landverrader, de leider van NSB, de man die had geheuld met Hitler.

 

Vol verwachting waren ze aan hun studie begonnen. Anton Mussert in 1912, Willem Schermerhorn een jaar later. Na hun propedeuse werden ze toch jaargenoten, omdat Anton er een jaar tussenuit was geweest om in het leger te dienen. Na hun afstuderen koos Willem voor de wetenschap. Hij werd medewerker bij Geodesie aan diezelfde Kanaalweg, en in 1926 hoogleraar. Anton was wat meer op de praktijk gericht. Hij legde kanalen aan en bouwde bruggen. Hij werd een belangrijk man bij Rijkswaterstaat.

 

Beiden kwamen in de politiek terecht. Anton een aantal jaren eerder dan Willem. Hij richtte de NSB op en kreeg landelijke bekendheid. Toen de NSB in 1935 maar liefst 7,9 procent van de stemmen behaalde, werd het Willem te gortig. Hij organiseerde hij met enkele anderen een tegenbeweging om dit fascistisch euvel een halt toe te roepen. Eenheid door Democratie was de naam. Op het hoogtepunt telde die zo’n 20.000 leden. In 1938 werd Schermerhorn voorzitter. In de oorlog werd hij geïnterneerd. Hij ontmoette daar Willem Drees en andere prominente politici. Als ‘vernieuwer’ werd hij door Wilhelmina in 1945 benoemd tot minister-president.

 

Het was in die hoedanigheid dat hij begin 1946 werd geconfronteerd met het gratieverzoek van zijn oude studievriend. Wegens landverraad was Mussert ter dood veroordeeld. Schermerhorn en zijn  kabinet wezen het verzoek af. Tot tweemaal toe schreef Anton vanuit zijn dodencel een brief aan “mijn oud-studiegenoot” Willem.  “Wij kennen elkander sinds 1914, dus nu ruim 30 jaar. Ook al is ons contact na Delft gering geweest, de wederzijdse herinnering is gebleven van twee mensen, die beiden fatsoenlijke lieden waren en beiden hun best deden voor hun Volk. Het lot heeft nu gewild, dat de één Minister-President is, terwijl de ander doodgeschoten wordt als ‘landverrader’; een schitterend onderwerp voor een toneel-dramaturg”.

 

Schermerhorn beantwoordde de brieven niet. Wel zorgde hij dat de vrouw van Mussert na diens dood enige geldelijke ondersteuning kreeg. Zij had een beroep op hem gedaan “naar aanleiding van de oude vriendschap, die u had met mijn man, Ir. A.A. Mussert, in uw studententijd”.

Anton Mussert werd op 7 mei 1946 op de Waalsdorpervlakte bij Den Haag door een vuurpeloton terechtgesteld. Zijn lichaam werd in een naamloos graf op een kerkhof in Den Haag begraven. In 1956 werden zijn resten in een algemeen knekelgraf opgeborgen.

Willem Schermerhorn trad kort daarna af als minister-president en werd, zonder veel succes overigens, Commissaris-generaal van Nederlands Indië. Meer erkenning kreeg hij met zijn wetenschappelijke carrière, vooral door de oprichting van het internationaal befaamde Centrum voor Luchtkartering. Hij stierf op 10 maart 1977, op 82 jarige leeftijd te Heemstede.

 

Zo eindigde de band tussen twee Delftse studenten, die in 1914 min of meer toevallig begon aan de Kanaalweg. Anton vertrok van de Kanaalweg in 1919. Willem pas na zijn pensioen in 1966.

 

Deze column is een korte samenvatting van het gelijknamige hoofdstuk in het recent verschenen boekje ‘Kanaalweg 100 jaar. Het verborgen verleden van een markante Delftse promenade’.

 

 

Frans Kok
Laatste berichten van Frans Kok (alles zien)

Over Frans Kok

Frans Kok (1944) is consultant public affairs. Daarvoor was hij o.m. politiek redacteur en columnist van NRC Handelsblad en directeur communicatie van het ministerie VROM